Một cái bàn làm việc thứ hai

Mấy tháng gần đây, nhìn lại những cuộc trò chuyện mỗi ngày với AI, tôi mới nhận ra một thay đổi khá rõ:
AI không chỉ giúp tôi làm nhanh hơn, mà đang làm thay đổi cách một cá nhân có thể biến ý tưởng thành thứ có thể nhìn thấy, kiểm thử và sử dụng được.

Một ngày làm việc của tôi đôi khi khá lộn xộn.

Buổi sáng có thể đang xử lý một vấn đề trên SAP Business One: MRP, Traceability, UAT, một query hay một logic nghiệp vụ chưa đúng. Trưa lại quay sang lỗi Next.js, CloudLinux hoặc một cấu hình deployment.
Chiều có thể dựng thử một Power Apps, viết tài liệu hướng dẫn người dùng, phân tích một quy trình. Tối thì chỉnh một bài cho Paul Digital Hub, Vireon, chuẩn bị nội dung chia sẻ với sinh viên hoặc đơn giản chỉ viết vài dòng bên ly cà phê.
Nhìn từng việc riêng lẻ thì chẳng có gì đặc biệt. Nhưng đặt chúng cạnh nhau, tôi nhận ra AI đã âm thầm chen vào gần như toàn bộ quá trình làm việc.

Ngày trước, một ý tưởng đi được khá chậm

Trước đây, có một ý tưởng mới không có nghĩa là có thể bắt tay làm ngay.

Muốn làm một ứng dụng, một giải pháp quản lý hay một sản phẩm nào đó, thường phải đi qua khá nhiều bước: tìm hiểu thị trường, xem người khác đang làm gì, lựa chọn công nghệ, đọc tài liệu, phân tích nghiệp vụ, hiểu process, flow và cách vận hành thực tế.
Những phần về nghiệp vụ còn khó hơn. Không phải thứ gì cũng có thể học chỉ bằng vài tài liệu trên mạng. Có những quy trình phải ngồi với người làm thật, phải bước vào môi trường thực tế, nhìn cách họ xử lý công việc mỗi ngày mới hiểu được vì sao hệ thống cần thiết kế như vậy.

Nhưng thời gian không phải lúc nào cũng có. Hoàn cảnh cũng không phải lúc nào cho phép.
Và rõ ràng, đâu phải môi trường nào mình muốn khảo sát thì cũng có thể bước vào.

Vì vậy có khá nhiều ý tưởng ngày trước chỉ dừng lại ở vài dòng ghi chú.
Không hẳn vì ý tưởng không tốt.
Chỉ là khoảng cách từ “mình nghĩ ra một thứ” đến “mình đủ hiểu để bắt đầu làm” quá dài.

Bây giờ, một cá nhân có thể đi xa hơn rất nhiều

AI làm đoạn đường đó ngắn lại đáng kể. Một mình tôi, cùng với AI, giờ có thể đi qua khá nhiều công đoạn mà trước đây thường phải tách cho nhiều vai trò khác nhau.

Có một ý tưởng về ứng dụng, tôi có thể nhờ AI tổng hợp các mô hình tương tự, phân tích cách thị trường đang vận hành, sau đó chuyển sang thiết kế business process, database, API, mockup rồi dựng thử source structure.
Có một vấn đề SAP, tôi có thể bắt đầu từ ảnh chụp màn hình, đi dần sang logic hệ thống, bút toán, nghiệp vụ, rồi gom lại thành tài liệu hướng dẫn cho người dùng.
Có một đoạn code gặp lỗi, AI có thể giúp đọc log, khoanh vùng nguyên nhân, đề xuất cách thử.
Có những lúc tôi còn giao cho AI chạy kiểm thử, xem kết quả, bắt nó sửa lại cách làm rồi chạy tiếp.

Không phải công đoạn nào AI cũng làm đúng. Nhưng điều quan trọng là một cá nhân giờ có thể thử một ý tưởng với chi phí thời gian thấp hơn trước rất nhiều.

AI không thay được trải nghiệm thật

Đây cũng là chỗ cần tỉnh táo.

AI có thể đọc hàng trăm trang tài liệu rất nhanh, nhưng một process nhìn đẹp trên sơ đồ chưa chắc người dùng thực tế sẽ chịu làm.
Một business rule nghe rất hợp lý có thể vướng ngay khi đưa vào doanh nghiệp. Một đoạn code chạy được chưa chắc phù hợp để triển khai. Một câu trả lời về kế toán, sản xuất hay ERP nghe rất mượt vẫn có thể sai bản chất.
Với những công việc như SAP, kế toán, MRP, sản xuất hay quản trị con người, kinh nghiệm thực tế vẫn cực kỳ quan trọng. AI có thể giúp mình đi nhanh hơn đến điểm cần kiểm chứng.
Nhưng người làm vẫn phải biết chỗ nào cần kiểm tra, chỗ nào cần hỏi người thật và chỗ nào không nên tin ngay vào câu trả lời đầu tiên.

Điều thay đổi lớn nhất là chi phí để thử một ý tưởng

Tôi nghĩ đây mới là thay đổi đáng chú ý nhất.

Ngày trước, có thể mất vài tuần chỉ để biết một ý tưởng có đáng làm tiếp hay không. Bây giờ, trong một vài ngày, đôi khi đã có thể dựng được một prototype, một process, một bộ requirement hoặc một bản demo đủ để nhìn vào và phản biện.
Nếu không ổn thì bỏ. Nếu thấy có tiềm năng thì đi tiếp.

AI không chỉ làm giảm thời gian thực hiện. Nó làm giảm chi phí của việc thử sai. Và khi chi phí thử một ý tưởng giảm xuống, số lượng ý tưởng một người có thể thử sẽ tăng lên rất nhanh.

Rồi xuất hiện một cái khó mới

Trước đây khó vì nhiều thứ muốn làm mà không đủ thời gian, nhân lực hay điều kiện.
Bây giờ lại xuất hiện một vấn đề ngược lại: có quá nhiều thứ có thể bắt đầu.

• Một ứng dụng mới.
• Một bài viết.
• Một website.
• Một hệ thống quản lý.
• Một thử nghiệm AI.
• Một hướng cải tiến SAP.
• Một ý tưởng giáo dục.

Chỉ vài giờ là đã có thể dựng một phiên bản ban đầu.Và nếu không cẩn thận, rất dễ rơi vào trạng thái có mười thứ đang làm nhưng chẳng thứ nào thực sự được đóng lại.

Tôi bắt đầu dùng chính AI để mỗi sáng nhìn lại ngày hôm trước: hôm qua đã tìm hiểu gì, cái gì còn dang dở, đâu là blocker, hôm nay nên làm tiếp việc nào và việc nào có thể bỏ xuống.

Nghĩ cũng hơi buồn cười. Dùng AI để quản lý những công việc mà AI đã giúp mình tạo ra nhanh hơn.

Có lẽ câu hỏi không còn là “AI sẽ thay ai?”

Người ta đang nói rất nhiều về chuyện AI sẽ thay thế bao nhiêu công việc.

Với trải nghiệm cá nhân, tôi lại thấy một thay đổi gần hơn: AI đang làm tăng sức làm việc của một cá nhân.
Một người có thể nghiên cứu nhanh hơn, thử nghiệm nhanh hơn, viết tài liệu nhanh hơn, dựng sản phẩm nhanh hơn và làm được nhiều vai trò hơn trước.
Nhưng càng làm nhanh, phần còn lại càng quan trọng: hiểu business, hiểu process, biết phản biện, biết kiểm tra, biết đâu là dữ liệu đáng tin và biết quyết định cái gì thực sự nên được làm.

Có lẽ trong thời AI, khó khăn không còn đơn giản là:

“Mình có làm được không?”

Mà dần trở thành:

“Trong rất nhiều thứ mình có thể làm, thứ nào thật sự đáng để làm?”

Một cái bàn làm việc thứ hai

Tôi vẫn xem AI như một công cụ. Nhưng nếu phải mô tả gần gũi hơn, có lẽ nó giống một cái bàn làm việc thứ hai.

• Trên đó có đủ thứ.
• Một lỗi SAP.
• Một đoạn code.
• Một file tài liệu.
• Một business flow.
• Một ý tưởng ứng dụng.
• Một bài blog đang viết dở.
• Và đôi khi chỉ là vài dòng tản mạn sau một ngày dài.

Có những hôm bắt đầu bằng một câu hỏi rất nhỏ. Nhưng vài giờ sau, câu hỏi đó đã thành một tài liệu, một prototype, một bài viết hoặc một hướng đi mới.
Công nghệ đang thay đổi khá nhanh. Có thể vài năm nữa, những điều hôm nay còn khiến chúng ta thấy mới sẽ trở nên bình thường như Google, smartphone hay cloud trước đây. Còn lúc này, tôi vẫn thấy khá thú vị khi mỗi sáng mở máy, đặt ly cà phê bên cạnh và bắt đầu bằng một câu hỏi.

Biết đâu từ một câu hỏi nhỏ, lại kéo ra thêm một chuyện mới để học, để thử và để làm.