Pivot và Unpivot là gì? Hiểu đúng để làm chủ Excel, Power BI và SQL

Trong quá trình làm việc với dữ liệu, rất nhiều người Pivot theo cảm tính,
Unpivot theo hướng dẫn, nhưng lại không thực sự hiểu bản chất.
Hệ quả là báo cáo thì chạy được, nhưng dashboard khó mở rộng, dữ liệu dễ sai khi thay đổi kỳ hoặc thêm chiều phân tích.

1. Pivot và Unpivot là gì? (Hiểu đúng bản chất)

Pivot – Chuyển dữ liệu từ hàng sang cột

Pivot là thao tác biến các giá trị trong một cột (ví dụ: Tháng, Năm, Loại) thành các cột mới trên bảng dữ liệu. Mục tiêu chính của Pivot là trình bày báo cáo
một cách trực quan, dễ đọc và thuận tiện cho việc so sánh.
Pivot rất phù hợp khi bạn cần xem nhanh doanh số theo tháng, so sánh số liệu giữa các kỳ hoặc trình bày báo cáo cho quản lý.

Unpivot – Chuẩn hoá dữ liệu về dạng phân tích

Ngược lại, Unpivot là thao tác đưa dữ liệu từ dạng bảng ngang về dạng bảng dọc (long format). Đây là dạng dữ liệu chuẩn mà các công cụ phân tích như Power BI,
DAX hay SQL xử lý hiệu quả nhất.
Trong thực tế triển khai BI, Unpivot gần như là bước bắt buộc nếu dữ liệu đầu vào được thiết kế theo kiểu mỗi tháng là một cột.

2. Khi nào nên Pivot, khi nào bắt buộc phải Unpivot?

Một sai lầm rất phổ biến là giữ nguyên dữ liệu đã Pivot để làm dashboard. Điều này có thể chạy với báo cáo đơn giản, nhưng sẽ gãy toàn bộ mô hình khi cần phân tích theo thời gian, drill-down hoặc so sánh đa chiều.

3. Ứng dụng thực tế trong Excel, Power BI và SQL

Trong Excel

Excel cho phép Pivot rất nhanh bằng PivotTable. Tuy nhiên, khi dữ liệu cần dùng cho Power BI hoặc phân tích dài hạn, nên Unpivot ngay từ Power Query để tránh chỉnh tay từng kỳ.

Trong Power BI

Power BI hoạt động hiệu quả nhất khi dữ liệu ở dạng Unpivot. Pivot chỉ nên xuất hiện ở tầng hiển thị (Matrix, visual), không nên giữ trong data model.

Trong SQL

SQL hỗ trợ PIVOT và UNPIVOT, thường dùng trong Data Warehouse để chuẩn hoá dữ liệu trước khi đưa vào BI.

4. Kết luận – Pivot & Unpivot là tư duy dữ liệu

Hiểu đúng Pivot và Unpivot không chỉ giúp bạn làm báo cáo đẹp hơn, mà quan trọng hơn là xây được hệ thống dữ liệu bền vững, dễ mở rộng và không gãy khi nhu cầu phân tích thay đổi.

Pivot để trình bày. Unpivot để phân tích.